बोराखेडीतली “रामनवमी”

काही विशेष दिवस असला  की  मन बोराखेडीला फेरफटका मारून  आल्याशिवाय राहत नाही . त्यात रामनवमी म्हणजे   अगदीच जिव्हाळ्याचा दिवस !!!!  का त्याचं एवढ अप्रूप असाव तर त्याची  कारणं  ही तशीच. बाल्यावस्थेत सणावारांचे इतके दृढ संस्कार झालेले असतात की मोठं झाल्यावर तो तो दिवस आला का क्षणभर का होईना मन वर्तमानातून भूतकाळात प्रवास करून येतचं. मला या अश्या माकडरुपी मनाची फार गम्मत वाटते . आली आठवण की लगेच डोळ्यासमोर चित्र उभं . स्मृतीपटलावर सगळा रिवर्स स्लाईड शो बघायचा  . केवढ ते  स्टोरेज !!  आज खास रामनवमी विशेष लिहायचा मूड .

एरवी निस्तेज पडलेली बोराखेडी रामनवमीच्या नऊ दिवस अगोदरच चैतन्यमय होऊन जायची. “रामनवमी नवरात्र” म्हणजे देशपांडे वाड्यातल्या आज्ज्यांना उत्साहाचं उधाण यायचं .  नऊ दिवस राममंदिरात दर्शनाला  जाणे , फुलांचे हार करणे , वाती फुलवाती करणे, तुळशीच्या मंजिरी तोडून आणणे , सोबत हळद्कुंकवाची कुयरी आणि वाटीत साखर ही सगळी पूर्वतयारी करून वाड्याच्या बाहेर पडायचं हा त्या  नऊ दिवसातला ठरलेला कार्यक्रम आणि दररोजच्या दिनचर्येतला बदल . देवळात जाणे म्हणजे वाड्यातून बाहेर पडण्यासाठीचं एक  निम्मित. पूर्वी घरंदाज बायका उठल्या का निघाल्या बाहेर अशा कूठेही जाऊ शकत नव्हत्या . आणि दिमतीला कायम  गडीमाणसं असल्यामुळे बाहेर क्वचितच  पडण्याचा योग. त्यामुळे अस कधीतरी बाहेर पडल्याचा आनंद सगळ्या देशपांडे स्त्रिया पुरेपूर घेत असत. ठेवणीतली लुगडी ( नऊवार) अश्या वेळेस बाहेर पडत.

देशपांडे वाड्याच्या मागच्या बाजूला भली मोठी मातीची गढी आहे. एखाद्या किल्ल्यासारखे ते उंचच उंच बुरूज.  बोराखेडीच्या अगदी सुरवातीच्या लेखात मी उल्लेख केल्याप्रमाणे बाजूलाच पाटलाचा वाडा आणि वाड्याच्या बाजूला शेतांच्या कडेला एक सुंदर रामाचं देऊळ . देऊळ तसं छोटस पण परिसर भला मोठा आणि तितकाच प्रसन्न.  देवळाच्या मध्यभागी सुंदर ,मनमोहक, गोड, गोंडस, लाघवी, सौम्य आणि मनाला भावणारी रामाची मूर्ती . मी अनेक राममंदिर बघितलेत पण बोराखेडीच्या देवळातला  बाल्यरूपी राम थेट हृदयाला जाऊन  भिडतो. मूर्तीच्या चेहऱ्यावर मिश्किल, आनंदी, चैतन्य, शांती, सगुणसुंदर आणि लावण्य  असे सगळे भाव  एकत्र हुबेहूब अनुभवायला मिळतात .  देवावर श्रद्धा असण्यापेक्षा मनातले भाव त्या कलाकुसरीत बघण्यात विशेष गम्मत असते. मूर्तिकारांच्या कलेचं विशेष कौतुक वाटत. मध्यभागी तो निर्गुण निराकार पुरुषोत्तम आणि डाव्या बाजूला बंधुप्रेमाची साक्ष पटविणारा लक्ष्मण , उजव्या बाजूला त्यागमूर्ती सीता. खरतर तीनही मुर्त्या एकाचं शिल्पकाराने बनविलेल्या पण प्रत्येकाच्या चेहऱ्यावर निरनिराळे भाव टिपण्याचं अचूक कौशल्य. रामाच्या चेहऱ्यावरच अप्रतिम तेज. लक्ष्मणाची तितकीच नम्र आणि भावपूर्ण मुद्रा . सीतेच्या चेहऱ्यावर सौंदर्य पण त्याला पावित्र्य  आणि मांगल्याची जोड !!!  अश्या त्या संगमरवराच्या तिन्ही मुर्त्या रामनवमीच्या उत्सवाला विशेष खुलून दिसायच्या. बोराखेडी ची अयोध्या नगरी होऊन जायची. प्रत्येकाच्या चेहऱ्यावर एक वेगळाच राम दिसायचा. राम हा देव लोकांना विशेष भावतो . कदाचित रामायणामुळे असेलहि कारण  संसारातले भोग त्यालाही कुठे चुकले . असो आम्हाला काय ??? मोठे जस करणार त्यात आम्ही रममाण होऊन जायचो. कारण बोराखेडीत इतर फार काही करूही शकत नव्हतो.

रामनवमीच्या दिवशी सकाळी लवकर उठून सडा रांगोळी व्हायची. तुळशीपुढे नित्यनियमानी लिहील जाणार रांगोळीच “श्रीराम” त्या दिवशी उठून दिसायचं. रामाचा जन्म दुपारी बारा वाजताचा म्हणून सगळे दुपारपर्यंत उपवास करायचे. जन्म झाला की मग उपवास सोडायचा हे आदल्या दिवशीच चर्चेत ठरण्याच कारण म्हणजे सुनांना साबुदाणा भिजवण्याची आठवण. उपवास म्हणजे साबुदाण्याची उसळ ( मुंबई पुण्याकडे खिचडी म्हणतात) . सगळ्या बालगोपाळांचा आवडीचा पदार्थ. त्यासोबत शेंगदाण्याची आमटी !! कसलं अफलातून कॉम्बिनेशन लागत हे . ज्यांनी खाल्लं नसेल त्यांनी जरुर खाऊन बघावं .

आंघोळी झाल्या का जपून ठेवून दिलेले आईच्या साड्यांचे शिवलेले फ्रॉक घालून आम्ही तयार होऊन बसायचो. आज्जी लोकांचे बटवे , पिशव्या त्या परब्रम्ह रामाला द्यायला ओतप्रोत भरून जायच्या. सगळ भरभरून देणारा तो राम !!! यांच्या बटव्यातलं त्याला काय लागणार?? पण भक्तांची माया आंधळी असते.

सगळे देशपांडे स्त्री पुरुष सोबतच बाहेर पडायचे पण त्यातही पुरुष पुढे आणि स्त्रिया मागे . गावात अस जोडीने चालल का नाव ठेवतात अस आम्हाला सांगितलं जायचं . सगळे देशपांडे एखाद्या राजासारखे ऐटीत बाहेर पडायचे. आपल्याला बरीच लोक बघत असतात हे आम्हाला बाहेर पडल्यावर कळायचं. वतनदारी सगळ्यांनी पुरेपूर उपभोगली अस म्हणायला हरकत नाही. आता आठवलं तरी हसू येत या सगळ्या मजेदार गोष्टीचं. देवळात जाण्यात कसली आलीये ऐट पण असो देशपांडे अशेच होते.

आता सगळ्यात गंमतीचा आणि उत्सवाचा मुख्य भाग म्हणजे रामनवमी ला बाहेरून प्रवचन आणि कीर्तनकार बोलावले जायचे. वयाने म्हातारे , डोक्याला फेटा आणि कपाळाला  गंध लावलेले ते सद्गृहस्थ उत्सवमूर्ती असायचे. त्यांच्या मुखातून सगळ्यांना आता ते “राम कोण होता, तो कसा जन्माला हे  सगळ पाल्हाळ खूप लांबवून सांगायचे. म्हणजे रामानंद सागरांच रामायण सगळ्यांनी बघितलेलं असलं तरी यांची एक विशेष सिरियल टाईप वर्षानुवर्षे एकंच एक कथा एकाच पद्धतीने मनापासून सांगण्याची एक मजेशीर खासियत होती. आवाजात इतकी थरथरता असायची की बरेच शब्द कळायच्या आतच सगळे टाळ्या वाजवायचे. पण त्यांच संपूर्ण लक्ष्य मात्र   रामकथा सांगण्यात असायचं. आम्ही लहान होतो तेव्हा त्यातल्या  कथा फारचं मनोरंजक आणि काल्पनिक वाटायच्या आणि  मनापासून आवडायच्या.

कार्यक्रमाची सुरवात त्यांना पुष्पगुच्छ आणि कन्हेराच्या फुलांचा साधा हार गळ्यात घालून व्हायची. बाहेरून चांगला सुंदर फुलांचा एखादा महागडा हार घेऊन यावा असा विचारही कुणाच्या डोक्याला शिवलेला नसायचा . बोराखेडीच होती ती त्यामुळे आळस साहजिकच . अख्ख्या गावाला रामजन्मात रमवणाऱ्या प्रवचनकाराविषयीच प्रेम हे कान्हेरीच्या फुलात सामावून जायचं. ते सद्गृहस्थ पण तेवढ्या एका हाराने भारावून जायचे. मग कथेला सुरुवात व्हायची. बऱ्याच बायका पुरुषांनाना , पोरासोरांना कथेत काडीमात्र रस नसायचा . एवढ्याश्या प्रसादासाठी त्यांना बळजबरी त्या काल्पनिक अयोध्येत खेचल जायचं .

बायकांना तर एकमेकींच्या साड्या, दागिने यात आवड. कुणी आज काय घातलय.  केस फारच गळतायेत ग माझे, कुठल तेल लावायला पाहिजे , तो टेलर ब्लाउज काय मस्त शिवतो, माझं दुसऱ्याने फारच बिघडवलं  या आणि यासारख्या  विविध  चर्चा  प्रवचन सुरु असतानाच घोळक्या घोळक्यात सुरु असायच्या. काही खाष्ट आज्ज्यांना अश्या  गप्पा कानावर आल्या की डोक्यात जायचं. मग मागे वळून भस्कन अंगावर खेकसयाच्या ,” येता कशाला ग मग उत्सवाला, रामात मन रमत नसेल तर “ . त्यावर ,”यांच तरी  खरंच रमलेल आहे का मन ??”  असं तिथे जमलेल्या  पोरी , सूना मनातल्या मनात कुजबुजायच्या. पुन्हा  सगळे तेवढ्यापुरते गुपचूप .

तिकडे ते एकटे प्रवचनकार रामजन्मात मग्न असायचे. भाषणाची तयारी बऱ्यापैकी करून यायचे  पण अख्ख्या गावाला आणि त्यातला प्रत्येकाच्या माकड मनाला  गोष्टीत गुंतवून ठेवण किती कठीण हे त्यांना सोडून बाकी सगळ्यांना समजून चुकलेल असायचं.  थोडा थोडा भाग सांगून झाला का आपल “श्रीराम जयराम जयजय राम” याचा जल्लोष व्ह्यायचा. तो मात्र सगळेजण मनापासून गायचे. पुन्हा कथा सुरु झाली की पोरांच्या बालक्रीडा, वृद्धांच्या हळूच डुलक्या, कुणाच्या जांभया, तरुण मुलामुलांच एकमेकांना शोधण,  एकमेकांची चोरून नजरभेट सगळ निर्विकारपणे सुरु असायचं. अचानक एखाद कुत्र्याचं पिल्लू मांडवात घुसायच, त्यानी काही करायच्या आतच लोकांच हाड हाड करून त्याला हाकलावण आणि मग तेवढंच प्रवाचानापासून वेगळा विरंगुळा व्ह्यायचा . मग रामजन्मात त्या श्वानाचही आपलं स्वतःच योगदान असायचं.

सगळेच बारा वाजायची वाट बघायचे. कारण परफेक्ट बाराच्या ठोक्याला रामाचा जन्म व्ह्यायचा , पाळणा हलवला जायचा आणि बोराखेडी नगरी रामनामात दुमदुमून जायची. कथेच्या आधीचा  कंटाळवाणा सुर, आळस हळूहळू नाहीसा होऊन  आता सभेला  एक वेगळचं रूप यायचं. आता खरतर प्रवचनाला एक दिशा मिळायची. रामजन्माच्या  आधीची  माझ्या मनाला प्रचंड भावलेली एक कथा, प्रसंग मी इथे सांगते. प्रवचनकार म्हणजे ते बुवा जसे सांगायचे मी अगदी त्याचं शब्दात सांगायचा प्रयत्न करतेय.

साधारण साडे आकाराच्या सुमारास कथेचा गाभा  आणि मनाला खिळवून ठेवणारा भाग सुरु व्हायचा.  तर ऐका झाल असं की,  “लोकहो ,आता कौसल्येला प्रसुतीच्या कळा यायला सुरुवात होत आहे. राजा दशरथाच मन कासावीस होत आहे. सगळ्या अयोध्यावासीयांचे कान ती गोड बातमी ऐकायला आतुर आहेत. राजा दशराथावरचं उदंड प्रेम ,लोकांना बाळाच्या आगमनाची तयारी करण्यात ओढून नेत आहे. इतक्या वर्षांनी कौसल्येला बाळ होणार… पायसाच्या सेवनान तिन्ही राण्या गर्भवती झाल्या आणि आता आपला राजा पिता होणार…..,  म्हणून सगळ्यांच्या चेहऱ्यावर आनंद, कुतूहल पसरलेलं आहे. अयोध्येतली जनता गरीब पण तितकीच प्रेमळ , कनवाळू आणि भोळी आहे .आपला राजा हेच  आपल सर्वस्व आहे या सर्वतोपरी विचारांची ती आहे.  दशरथाच्या त्या भव्य  प्रासादात दास्यांची लगबग सुरु आहे , कुणाच्या चेहऱ्यावर चिंता, तर कुठेतरी  घाई आणि उत्सुकता दिसून येतेय. त्या राजघराण्यात कोण भाग्यवान जन्माला येणार याची चर्चा ठिकठिकाणी सुरु आहे.

आणि तेवढ्यात बाराच ठोका पडतो , सूर्य डोक्यावर येतो आणि राजवाड्यातून नवजात शिशूचा , पुत्र रडण्याचा आवाज ऐकू येतो. चिंतेच रुपांतर क्षणार्धात अफाट आनंदात होत. धन्य धन्य तो दशरथ त्याच्या आनंदाला आता सीमाच उरली नाही आहे  !!!!! पशु, पक्षी, गाई, वासर , मुल, बायका आनंदानी  डोलून नृत्य करतायेत. तळपता सूर्यही  क्षणभर शीतल होऊन नवजात अर्भकाला आशिर्वाद देत आहे. राजवाड्यातून शंखाच्या सुमधुर स्वरानी आजुबाजूच  वातावरण मंत्रमुग्ध होतंय.  अयोध्येची धरणीमाता रांगोळ्या आणि फुलांनी सजून गेली आहे. प्रत्येकजण आपापल्या घरामध्ये दिवे, समई लावत आहेत. नगरजनांचा  आनंद अगदी ओसंडून वाहत आहे. सगळीकडे आनंदींआनंद आणि ाआल्हाददायक वातावरण पसरलेलं आहे.

आपल्या दशरथ राजाला आणि कौसल्या राणीला पुत्र झाल्याचा  आनंद सामान्य जनतेला किती बर व्हावा !!!!!!!!!! आणि तो पुत्र कुणी सामान्य व्यक्ती नसून साक्षात  “राम”  आहे , तो सगुण साक्षात परमेश्वरचं आहे  हे सगळ विधिलिखित होत  अस सांगून  ते प्रवचनकार खूप सुंदर उदाहरण देऊन रामजन्म समजावून सांगायचे. यातलं किती खर ,किती खोट आणि  किती काल्पनिक ते रामालाच ठाऊक .

“ कौसल्या सर्वप्रथम जेव्हा  आपले लोचन उघडून बघते तेव्हा तिला त्या नीलवर्ण बाळाला बघून दर्शन घेतल्याचा आंनद होतोय. तिच्या नेत्रातून घळाघळा सुखाश्रु ओघळतायेत . तिचा कंठ दाटून आलाय. माता होण्याच्या सुखात ती न्हाऊन निघाली आहे.. त्या निळ्या सावळया वर्णाला बघून तिला पुन्हा पुन्हा धन्य वाटू लागलंय. प्रासादात अशी आनंदाची उधळण साहजिकच पण नगरामध्ये त्याहीपेक्षा दुप्पटीने उल्हास पसरलेला आहे.

नगरातल्या स्त्रिया एकमेकींच्या गळाभेट घेतायेत . “राम जन्माला ग सखे राम जन्माला” म्हणून नृत्य करत आहेत. राजा व राणीवर प्रचंड प्रेम करणाऱ्या अश्याच एका महान सखीला ही गोड बातमी कळली आणि ती स्वतःच चित्त हरवून बसली. स्वयंपाकघरातल  काम अर्धवट  सोडून तिला  प्रासादाकडे जाण्याचे वेध लागले. बाजूला आपल स्वतःच बाळ खेळत असल्याचंहि तिला भान नव्हत. शिंक्यातली लोणच्याची बरणी तिने जेवायला खाली काढली होती. बरणी पुन्हा शिंक्यात अडकवून ती धावतच राजवाड्याकडे जाणार होती. रामजन्मल्याची  ती गोड बातमी तिच्या कानावर पडता क्षणीच तिचा ऊर दाटून आला. तिचा  आनंद गगनात मावेनासा झाला. तिचं सगळ चित्त त्या निलवर्णीय राजकुमाराकडे लागल. देहानी फक्त ती घरात होती मन तर कधीच त्या लावण्य सुंदर श्रीरामामध्ये अडकल होत. कधी एकदा त्या  श्रीरामाच दर्शन घेतेय असं तिला झाल होत.

घाईघाईने लोणच्याच्या बरणीऐवजी  स्वतःच्या बाळाला शिंक्यात ठेवून ती काचेची बरणी काखेत घेऊन तिने राजवाड्याकडे धाव घेतली . राजवाड्यात गेल्यावर तिची ती काखेतली बरणी बघून सगळे हसले तेव्हा तिला  शिंक्यातल्या आपल्या लडिवाळ बाळाची आठवण झाली. ती धावतच घरी गेली , शिन्क्यातल्या आपल्या बाळाला खाली काढून त्याचे मुके घेऊ लागली . केवढी ही एकरूपता. रामामध्ये एकरुप झालेल्या त्या मातेला स्वतःच्या बाळाचेही भान नसावे ???? केवढे हे प्रेम. कुठली ही माया. कुठून फुटतो हा येवढा प्रेमाचा पाझर.  भगवंतावर  प्रेम तरी किती कराव आणि ते कस कराव.  प्रेम शिकवून येत नाही , ते  हृदयातून आपोआपं जाणवायला लागतं. भक्त आणि भगवंत यांची यांसारखी कितीतरी सुंदर सुंदर उदाहरण पुराणात नमूद आहेत. बोला “ श्रीराम जयराम जयराम”  असे म्हणून बुवा आपले प्रवचन सदासर्वदा ही प्रार्थना म्हणून थांबवायचे.

परंतू ही शेवटची कथा सांगताना सगळे एकचित्ताने त्यांच्याकडे कान देऊन ऐकायचे. तासाभरापूर्वी गडबड करणारे भटके कुत्रे पण डोळे मिटून बाजूलाच देह पसरवायचे . प्रवचनाचा सगळा गाभा म्हणजे निर्गुण सुंदर तो राम आणि त्यावर  प्रेम ,भक्ती, जीव लावणारे त्याचे भोळे भक्त इतकंच आम्हाला कळायचं. ही कथा सांगताना सगळ्यांचे डोळे भरून यायचे. तिकडे नवीन कपडे घालून दागदागिन्यांनी सजला नटलेला राम सुद्धा मिश्किल हसतोय आणि कथेचा आनंद घेतोय असं भासायचं.

त्यानंतर सगळ्यात महत्वाचं म्हणजे प्रसाद वाटपाच काम. लहान मुलांच्या विशेष आवडीची वेळ.  झाला एकदा रामाचा जन्म आणि आता प्रसादावर तुटून पडायचं एवढेच डोक्यात विचार. निष्पाप बालमन.  राम दर वर्षी १२ वाजता जन्मणार पण प्रत्येक वर्षी निरनिराळा प्रसाद. त्यात सगळी मज्जा.

मोठी लोकं पण  प्रसादासाठी तशीच घाई करायचे. येवढा वेळ बसून मला प्रसाद मिळतो की नाही हे डोक्यातले विचार चेहऱ्यावर स्पष्ट दिसायचे. तरी बुवा प्रवचनात आवर्जून एक ओळ सांगायचे

“ ज्यांनी सेवा केली ते संत झाले आणि ज्यांनी नुसताच प्रसाद खाल्ला त्यांना जंत झाले” . पण बुवांच लांबलचक प्रवचन  ऐकणे म्हणजे एकप्रकारची सेवाचं असायची अस लोकं आपल्या मनाची समजूत काढायचे.

अशी ही आगळीवेगळी रामनवमी आम्ही बरीच बर्ष बोराखेडीत साजरी केलीये. राम आहे की नाही ह्या आस्तिक नास्तिकतेच्या वादापेक्षा रामचरित्रामुळे सुंदर गुणांची ओळख झाली हे महत्वाचं. तसे मला रावणातलेही गुण खूप आवडतात. रावण खूप बुद्धिमान होता. वेद, कला , गायन, नृत्य, संस्कृत पठण यांसारख्या बऱ्याच विद्येत तो पारंगत  होता. शंकराचा तो निस्सीम भक्त होता.कोण बरोबर कोण चूक यापेक्षा बालपणी सांगितलेल्या गोष्टीनी मुलांची कल्पनाशक्ती वाढते हे खर.  सारांश हाच की लहान मुलांना भरपूर  गोष्टी सांगायला हव्या . लहानपणी सांगितलेल्या गोष्टी आयुष्यभर हृदयात साठून ठेवल्या जातात. आपण मोठे होत असतो पण मनाला वयाच बंधन  नसत हव त्या वेळेला त्याला छोटं होता येत. आठवणीमध्ये रमता येत. कारण आठवणी खूप सुंदर असतात आणि माणस सोबत नसली तरी आठवणी आपण कायम सोबत घेऊन जाऊ शकतो.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s