आठवणींच्या कप्प्यातली बोराखेडी ३

आठवणी कागदावर उतरवायच्या  म्हंटल्या की अंतर्मनातल्या खोल  कप्प्यापर्यंत जाव लागत. तिथपर्यंत पोचण्याचा प्रवास थोडा किचकट . परंतू  तिथे पोचल्यावर जणू एखाद्या फुलबागेचा बंद दरवाजा अचानक  उघडावा आणि स्वच्छंदी उडणाऱ्या त्या फुलपाखारां प्रमाणे हळूहळू रंगबेरंगी  आठवणी आपल्याला स्पर्श करून जाव्यात  असंच काहीस होत . त्या  व्यक्तींना , त्या जागेला सजीव करण्याच सामर्थ्य त्या आठवणीत असत .  देहान्त झालेल्या व्यक्तींना “खुपते तिथे गुप्ते ” मधल्या शोप्रमाणे डायरेक्ट “दिल से” फोन लावता येतो.  गोष्टीतल्या माणसांशी जवळचा  संवाद घडतो.  त्यांच अस्तित्व, त्यांचा आत्मा  यावर स्वतंत्रपणे प्रकाश पडतो.  प्रत्येक व्यक्ती मनोरंजक किंवा कर्तृत्ववान नसली तरी ती एक स्वतंत्र ओळख आहे आणि या कॉपी पेस्टच्या दुनियेत  “व्यक्ती” पूर्णअंशाने कॉपी पेस्ट होत नाही  याच विशेष  वाटत . त्यात  बोराखेडी आणि आमचा देशपांडे वाडा एक अद्भूत सांगड .

 

यादव काका  –

                   मोठ्या वाड्याचे सूत्रधार , रचनाकार  यादव काका !!  ठेंगणी मूर्ती ,संतापी / खुन्नसी मुद्रा  ,कानात उगवलेल्या काळ्या केसांचे  झुबके , डोक्यावर ओथंबून वाहणार खोबरेल तेल , तेलानी  चमकणार ते गुळगुळीत टक्कल आणि मागून केसांची झालर कट  म्हणजे यादव काका !!! थोडक्यात आर. के. लक्ष्मण यांच कॉमन म्यान च कार्टून ही परफेक्ट उपमा . रागानी लालबुंद व्यायच आणि मग हातापायाला कंप  सुटण्याच नेहमीचच. हिरवी पांढरी पट्ट्याची विजार , जाहिरातीतल्या  “निरमा” वर  डोळे झाकून विश्वास ठेवून स्वहस्ताने धुतलेली ती पिवळसर पांढरी बनियन आणि एक हात मागे घेऊन कंबरेच पोक काढून चालण्याची लकब म्हणजे आमचे यादव काका. काळ्या  मंजन नी घासून घासून मातकटवलेले ते दात, कपाळावर आठ्या,  घामाघूम झालेला नाकाचा  शेंडा  , चौकोनी चेहरा , स्वविश्वात रममाण असलेली एक ब्रम्हचारी व्यक्ती ….

ब्रह्मचर्य हे वाड्याला नवीन नव्हत . दोन तीन मुंजे आधीपासूनच लाल ( दगडाला लाल रंग देऊन ) होऊन घुमटाकार देऊळात  गप गुमाने जाऊन बसले होते.  दोन तीन जिवंतपणे वाड्यात जगत होते. एवढ्या सगळ्या संसारी जीवांमध्ये ही लोक ठळकपणे उठून दिसायची. कदाचित त्यातच त्यांच  वेगळेपण होत. लग्न का झाल नाही ?? याला निरनिराळे कारण असली तरी देशपांडे वाड्यात तो एक लहरीपणा म्हणून संबोधल जाई.   अर्थातच संबोधणारे शिस्तबद्ध लग्नाच्या बंधनात अडकलेले हे सांगायलाच नको  .

यादव काकाचं लग्न का झाल नाही यावर बर्याच चर्चा व्हायच्या. पोटभरून  चहा पोह्यंचे कार्यक्रम पार पाडूनही एकाही पोह्याला चव नसल्याचं ते दिमाखात सांगायचे. लग्न या विषयाला जास्त  लहरीपणाने घेतलं तर आजुबाजुच्यां मध्यस्थांचा उत्साह हळूहळू मावळतो आणि वेळ निघून गेल्यावर ” न कोई उमंग है , न कोई तरंग है” हे  कटीपतंग मधले  सूर आपलेसे वाटू लागतात.कधीकधी त्यांच्याकडे बघून लग्न नाही झाल हेच बर झाल असही वाटायचं. उच्चतम एलएलएम ची पदवी प्राप्त करून त्याचं संपूर्ण आयुष्य बोराखेडी आणि वाडा इथपर्यंत सीमित राहील . पण शिक्षण फुकट जात नाही त्यामुळे त्यांनी त्यांच्या शिक्षणाचा थोडाफार उपयोग वाड्याच्या विकासासाठी केला.  अर्थात अमुक एक शिक्षण तमुक क्षेत्रात वापरणे खरी कसोटीच.

लहान मुलांविषयी वाड्यात एक/ दोन व्यक्ती सोडल्या तर बालाकांप्रती  विशेष आस्था कुणालाच नव्हती. कुणाचा तसा पिंडच नव्हता .पाळण्यात जेवढे लाड झाले तेवढेच. त्यानंतर सगळेच  समजूतदार . यादव काकांचा लहान मुलांकडे बघण्याचा एक अनोखाच दृष्टीकोन. खिडकीतून “अबे ओ प्राण्या ” ही हाक म्हणजे नक्की लाड की ओरडा ?  हे मुलांना कळायच्या आतच यादव काकांची मूर्ती लगबगीने माडीवर निघून जायची .अधूनमधून कितवीत गेलास रे तू ? असा महिन्यागणिक  विचारलेला  प्रश्न काटा टोचल्यासारखा खुपायचा. प्रत्येक महिन्याला अस कस कुणी दुसर्या इयत्तेत जाऊ दिलं हो यादव काका  ?? अस प्रत्युत्तर मिळाल की ते स्वतःच खो खो हसायचे.

मुलं वाढवली नसली तरी बरीच फुलं त्यांनी वाड्यात  फुलवली. लहान शिशूचा तो नाजूक स्पर्श त्यांनी कधी अनुभवला नसावा पण झाडाला आलेल्या पहिल्या फुलाचा आनंद त्यांनी अनुभवला असेल हे निश्चित.  त्यासाठी बाहेरून फुलं तोडायला आलेल्या पोरापोरींच्या मागे काठी घेऊन तावातावाने जाणारे यादव काका म्हणजे जम्दग्निचा अवतारच भासायचे. त्यावरुन त्यांना “संतापलेला बुडा”  असंही संबोधलं जायचं .बागकाम, इलेक्ट्रिक फिटिंग , म्हशींची खरेदी विक्री, आमराईची देखभाल अशी अनेक काम त्यांना मनापासून आवडे. वाड्याची पुनर्बांधणी, त्यात आधुनिक सुविधांचा समावेश, विहिरीवरच्या मोटारीचा शोध यात त्यांनी वाड्यात स्वतंत्र इतिहास घडविला. लग्नाच्या बंधनातून मुक्त असलं की माणूस काय काय करू शकतो अस ते उपहासात्मक सांगून हसायचे. स्वतःच विनोद करून खो खो हसायच आणि दुसऱ्याच्या विनोदावर हसू  आल तरी तुच्छ टीका करून विषयाला  गंभीर स्वरूप आणायचं हे त्याचं मनोरंजनात्मक स्वभावविशेष .

कुणालाही जवळ न करणाऱ्या तुसड्या, तिरसट वृत्तीच्या यादव काकांना रेडीओ अतिप्रिय होता. त्यांचा तो पुरातन काळातला मोठा इलेक्ट्रिक रेडीओ , बाजूला लाकडी आरामखुर्ची आणि समोर पोलीस स्टेशन पर्यंत नजर जाणारी ती चौकोनी खिडकी ही त्यांची  बैठकीतली शान होती. शास्त्रीय संगीत आणि बिबिसी वरच्या बातम्या येईकताना ते एखाद्या स्थितप्रज्ञ पुतळ्यासारखे दिसायचे. चेहऱ्यावरच्या हावभावांचा फारच अभाव असायचा . असतात असेही काही चेहरे . कितीही वर्ष झाले, कुठलाही प्रसंग असला  तरीही ही लोक आहे त्याचं मुद्रेत दिसतात. तारुण्य , म्हातारपण, कार्यप्रसंग , पेहराव यासारख्या विषयांचा त्यांच्या एकंदर शरीर रचनेवर काडीमात्र फरक   नसतो.

घरात त्यांचा  बहुतेक सगळ्यांशीच अबोला . अधून मधून बाहेरच्यांशीपण कट्टी घ्यायची त्यांची अनोखी पध्दत सगळ्यात मजेशीर असायची  . जेवणाच्या ठराविक वेळेवर कोचावर येऊन बसले की भावजया पानं वाढायला घ्यायच्या. जेवताना तर  कमालीची शांतता. कढी आणि आमटी पितांना “सुर्र” चा जेवढा आवाज होईल तेवढाच.  समस्त बायकांशी त्यांच वाकडच. बायकांशीच काय ,लग्न झालेल्या लोकांशीच वैर. तरी दुरदुरच्या नातेवाईकांच्या पोराबाळांच्या लग्नाला नेटाने  हजेरी लावणारे यादव काका हे आमच्या देशपांडेंचे एकमेव प्रतिनिधी.

एकांत आणि एकाकीपणा यात जमीन आसमंताचा फरक. एकांत हा सुखद, आल्हाददायक,  सृजनात्मक असतो. एकांत नेहमीच  हवाहवासा वाटतो. चारचौघांपासून क्षणिक स्वीकारलेली  विलगता म्हणजे एकांत. एकांत हा जरूर मिळावा !! नाही मिळाला तर तो शोधावा. पण एकाकीपणा तितकाच घातक , भयावह, ओसाड. आजूबाजूला बरीच माणस असतानाही आलेला एकटेपणा म्हणजे एकाकीपण.  उद्विग्न, भांबावलेल मन आणि निराशा  मानगुटीवर बसलेली अवस्था म्हणजे एकटेपणा. स्वतः भोवती वलय तयार करून स्वतःत रमणारी लोक एकतर निरपेक्ष किंवा मनातून  एक्क्लकोंडी .  यादव काकांनी  स्वःत हून एकटेपणा निवडला होता.पण तो परिस्थितीमूळे होता की स्वभाव होता हे कोडच. जवळच्या माणसांशी अबोला, कट्टी घेणारे यादव काका मध्येच लहान मूलांसारखे भासायचे. दूरवरच्या नातेवाईकांना मात्र नियमित पत्रव्यवहार करायचे. त्यांनापण बरीच  पत्र  यायची.

पत्राचा शोध कसा लागला देव जाणे पण मला मनापासून पत्र लिहायला आवडत. जितक लिहायला आवडत तितकच  पत्र आलेलही विशेष भावत . लहानपणी आत्ये, मामे, मावस भावंडांच  परगावावरून आलेलं पोस्टकार्ड/अंतर्देशीय माझ्यासाठी आनंदाची लयलूट असायची . एवढ्याश्या कागदावर कितीतरी  भावना, संदेश ,गुज गोष्टी  हृदयापर्यंत पोचवण्याच सामर्थ्य होत त्या पत्रात. मी माझ्या लाडक्या आबांना बरीच पत्र लिहून द्यायची. त्यात “मोठ्यांना नमस्कार, लहानांना शुभाशीर्वाद . कळावे लोभ असावा ! आपलाच मन्याबापू ” हे  तोंडपाठ !! वडीलधारीमंडळींच्या पत्रात आपल्याला गोड पापा अस एकल की गाल प्रेमाने भरून जायचे , गुदगुदल्या व्हायच्या . सोशल मेडिया च्या विश्वात ती मज्जा नाही .

वाड्याच्या समोरच दहा पावलांवर कडूलिंबाच डेरेदार वृक्ष  होता . ती जागा म्हणजे देशपांडेंचा दरबार भरवण्याच स्थान गणल जायचं. यादव काका नेमानी संध्याकाळी तिथे हजेरी लावायचे. पहिले ते आले की हळूहळू तीनही वाड्यातली वयस्कर मंडळी आपापले स्थान ग्रहण करायचे. झाडाखालीच भले मोठे लाकूड अश्या  पद्धतीने चारही बाजूने मांडले होते की समोरासमोर बसून चर्चा तर व्हायचीच पण मुद्दा नाही पटला तर येणाऱ्या जाणार्या रस्त्यावरच्या लोकांचा मानाचा सलाम तरी मिळणार हे निश्चित. येणारा जाणारा शेतमजूर, गावकरी  हा वाटलचं तर घटकाभर खाली जमिनीवर बसायचा. देशपांडेंच्या बाजूला लाकडावर येऊन बसण्याची हिम्मत कधीचं कुणी केली नाही. त्यातही या  लोकांनी वतनदारी गाजवली याचं आज हसू येत . संध्याकाळच्या वेळी शेतातून परतणारे मजूर, गुरढोर, बकऱ्या, म्हशी , डोक्यावरून पदर घेऊन काखेत दळण घेऊन  जाणाऱ्या बायका ,पोलीस स्टेशन मधला एखादा तंटा , त्याभोवती जमणारी गर्दी,  कामावरून परतणारे कर्मचारी, टायरशी खेळणारी मूल सगळ्यांच लाईव्ह प्रक्षेपण तिथे घडायचं. विशेषतः राजकारणावर गंभीर चर्चा व्हायच्या . यादव काकांच वकिली भाषेतलं प्रारंभीच ” मुळात काय आहे की…. ”  हे विषयाच्या मुळाशी पोचण्याच वाक्य  सुरु झाल रे झाल  की त्या जागेचं  हळूहळू न्यायालय व्हायचं .  समोर बोलणारा कायमचं विरोधी पक्ष , कडूनिंब हा कधीही निकाल न देणारा न्यायाधीश आणि चुकीच्या वेळेला टपकणारा आणि विषयाचा संबंधहि नसलेला  एखादा मजूर म्हणजे आरोपी अश्या चित्रात त्या जागेच रुपांतर व्हायचं. यादव काकांचं वकिली भाषेत जितक प्राविण्य  होत त्यापेक्षा कैक पटीने त्यांच ” भो ” च्या सगळ्या शिव्यांवर विशेष प्रभुत्व होत.

देशपांडे वाड्यातली अशी एकही व्यक्ती किंवा गडी नसेल जी त्यांच्या ” भ” च्या शिव्याशैलीने सन्मानित झाली नसेल. अगदी त्यांच्या आईच्या वयाच्या बायकाही त्याला अपवाद नव्हत्या. कधीकधी तर म्हशीना पण शिव्या . काही काळानंतर त्यांनी स्वतःच  शब्द (शिव्या) निर्मिती केली. त्यातला “झब्बू” कायम जिभेवर तयारच.  भयताड , भूपंजी, आवंत  यांचा कमी अधिक प्रमाणात रागाच्या तीव्रतेनुसार वापर.  आजही झब्बू म्हंटल की मला खात्री  आहे सगळे देशपांडे खो खो हसतील आणि क्षणभर  डोळ्यासमोर यादव काका उभे राहतील.

यादव काकांसोबातचा मला आठवलेला किस्सा म्हणजे त्यांनी आम्हाला अनपेक्षितपणे घेऊन दिलेले ड्रेस . त्या दिवशी जमिनीचा सौदा खूप मोठ्या रकमेत आटोपला म्हणून त्यांची गाडी खुश होती. परिस्थितीचा फायदा घेऊन आम्ही त्यांना आता आम्हाला ड्रेस घेऊन दया म्हणून सुचवलं. नेहमी खेकसणारे यादव काका त्या दिवशी गालातल्या गालात खुदुखुदू हसत होते . आणि तुम्हाला काय वाटते ,” मी कुणालाही ड्रेस घेऊन देऊ शकतो” अस मोठेपणानी बोलून गेले. “कुणालाही पेक्षा आम्हालाच दया  ना !! ” या आमच्या वाक्याला त्यांनी च्यालेंज म्हणून स्वीकारलं आणि वाड्यात लगोलग जाऊन पांढरा सदरा , पायजमा घालून आले. आत्ताच चलायचं तर चला नाहीतर विसरा. हे येईकल्यावर मी आणि माझी ताई वृषाली  तडकदिशी आहे त्याचं कपड्यांवर मलकापूर च्या एसटी त बसलो.

इकडे  घरातले  फार चिडले ,” काय उगाच त्या यादव काकांच्या नादी लागता , ड्रेस काय कमी आहेत का तुम्हाला ” पण फुकटात मिळालेल्या पास चा जितका आनंद होतो तितका आनंद आम्हाला होत  होता . आणि त्यात हरहुन्नरी बालमन !! मिळाला ड्रेस तर मज्जाच नाहीतर मलकापूर चा डावला च खरा …प्रयत्न करायला काय हरकत आहे. पण अति आनंद घातकच . त्या दिवशी बाजारपेठेत  नेमका दुकानदारांचा  संप होता.  लौटरी आणि फुकटात मिळणाऱ्या गोष्टीना नशीब लागत हे शंभर टक्के  खर. कसबस शोधाशोध करून एक दुकान उघड दिसलं.   दुकानात गेल्यावर त्या  दुकानदारापेक्षा आम्हाला  पहिला भेडसावणारा प्रश्न म्हणजे बजेट !! ड्रेस च काय पण आयुष्यात बर्याच  बजेट बाहेरच्या गोष्टी आपल्याला हव्याहव्याशा वाटतात. पण बजेट मध्ये असेल तरच आम्हाला तो ड्रेस आवडतो अन्यथा उगाच कलर भडक दिसायला लागतो , त्यावरची नक्षी आवडत नाही. ही एकंदरीत सगळ्याच मध्यमवर्गीय लोकांची विचारसरणी असावी .  आहे त्या बजेट पेक्षा अजून कमी पैशात मिळाल तर सगळ्याच बायंकापोरीना  युद्धात विजयी झाल्याचा आनंद.

आम्ही यादव काकांकडे बघितलं, बजेट किती ?? कोपऱ्यात स्टुलावर हाताची घडी घालून बसलेल्या यादव काकांनी “बजेट बिजेट काही नाही” अस म्हणताक्षणी , आम्ही उडालोच. त्या काळात कार्यप्रसंगाशिवाय नवीन आणि महागडे ड्रेस घेण हे नियमातच बसत नव्हत. काकांची पण कुणालातरी खरेदी करून देण्याची पहिलीच वेळ आणि आम्हाला पण अनपेक्षितपणे नवीन, विनाबजेट ड्रेस  घेण्याची पहिलीच वेळ. दुकानदारासकट सगळेच भांबावून गेले. आम्ही उगाच फुशारक्या मारत  हा नको, तो नको , अजून महाग दाखवा म्हणून नाक मुरडू लागलो .

जाळीजाळीचा १५०० रूपये  श्रीदेवी  प्रकार काढून  दुकानदाराने “हाच सगळ्यात महाग” अस  म्हणून हात टेकले . ड्रेस चांगला असला तरी फक्त १५०० चाच काय म्हणून आम्ही खट्टू झालो. काय तरी मिजास असते ना मनाची. घ्यायचा तर  घ्या ,नाहीतर मी चाललो अस म्हणत यादव काकांनी डोक्याला रुमाल बांधला आणि मग आम्ही पण हातातली संधी जाईल की काय  म्हणून ” रंगबिरंगे बदल से ” गाण गुणगुणत  तेच श्रीदेवी प्याटर्न ड्रेस फायनल केले. जे मिळतंय ते ही मिळालं नसत . शिवाय हे सगळ आ म्हाला एक गंमतीदार स्वप्नागत वाटत होत. सगळी गम्मत वाड्यात  सांगितल्यावर सगळ्यांनी तोंडात बोट घातली. आत्तापर्यत कुणालाहि काहीही न देणाऱ्या यादव काकाना चक्क  ३००० रूपयांचा चुना लावला म्हणून आमची लोकप्रियता अधिक वाढली. त्या दिवशी चुलत असलेले यादव काका आम्हाला अचानक आमचे  सख्खे काका  वाटू लागले. पण तो दिवस संपल्यानंतर लगेच आमचा भ्रमनिरास झाला.

अडकलेल्या बर्याच जमिनी त्यांनी  सोडवल्या , काही जमिनी चुकीच्या लोकांना दान केल्या , गरज नसताना तीन मजली इमारत बांधली, हे सगळ स्वतःच्या मर्जीने आणि इतरांच्या नाराजीने केल्याने घरातल्यांपासून आधीच दुरावलेले यादव काका अजूनच एकाकी पडले.

यादव  काकांवरून वाटत , प्रत्येक मनुष्य हा एक घन (क्यूब)असतो  . त्याला निरनिराळया बाजू असतात. आपल्याला नेहमी एकंच बाजू बघायची सवय असते. त्याच दृष्टीने बघून त्या व्यक्तीची एकंच ओळख मनात साठवून ठेवलेली असते. पण तसं नसावं. एखादी बाजू नाही  पटली तर दुसर्या बाजूला बघावं. प्रत्येक बाजू  अजमावून बघावी . चांगली बाजू मिळेपर्यंत त्याला गोल फिरवावा.  घनाचे जसे वेगवेगळे सूत्र आहेत तसेच माणसांचे पण तयार होतील. त्यात ज्या बाजूचं आपल्या मनाशी समीकरणं जुळलं  तीचं त्या व्यक्तीची ओळख हृदयात जपावी म्हणजे नात्यांच मरण होणार नाही .

वाक्यात लिहिण जितक सोप्पं  प्रत्यक्षात तितकचं कठीण  हे जाणते मी . पण सहज विचार सुचला आणि मनालाच सांगून बघितला .  म्हातारपणात फार काळ खितपत न पडता यादव काकांच्या  इच्छेप्रमाणे एका झटक्यात त्यांच्या एकेरी  आयुष्याची प्राणज्योत विझली . बघितलं तर त्यांच सर्वसामान्य आयुष्य …….पण खोल अभ्यास केला तर निराळीच आयुष्याची गाथा . यादव काका भयंकर लहरी होते तरी ते देशपांडे होते . आमच्या परिवारचा एक भाग होते.त्यांच्या शेवटच्या काळात सगळेजण राग लोभ विसरून एकत्र आलेत . नेहमी एकटे राहिलेले यादव काका जाताजाता  आजूबाजूला माणसांची गर्दी डोळ्यात साठवून  गेले.  ती भव्य रंगीबिरंगी तीन माजली इमारत म्हणजे आजही कल्पनेतल्या यादव काकांच्या पुतळयाच प्रतीबिंब म्हणून जणू उभी आहे  !!!

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s