आठवणींच्या कप्प्यातली बोराखेडी 2

शमी या मजेशीर पात्रानंतर अल्लाउद्दीनच्या जादूच्या दिव्यासारख्या खजीन्यातल्या बोराखेडीच्या आठवणी दाटून येतायेत. बोराखेडीच्या देशपांडे वाड्यात आम्ही जवळपास ३० जण सोबत राहायचो. मोठ्या वाड्यात गजाभाऊ,शलिनी वाहिनी, अनुराधा काकू , बाळा काका, यादव काका, राजू दादा , अनिता ताई आणि त्यांचा घरगडी रघुनाथ पंडित . दुसर्या घरात सुमन काकू, पकू दादा, ज्योती वहिनी, नंदू दादा, दिपू दादा , छोटे वैभव , योगु आणि त्यांचा गडी ढोरकी . आमच्या घरात अण्णा, मालती आजी, मोठी आजी, मन्या आबा, मंगला आजी, आई , बाबा, मी , वृषाली, चिमू आणि अधूनमधून वावरणारी उषाबाई आणि संजू बावस्कर . शिवाय दिवसाआड अचानक येणारा एखाददुसरा पाहुणा.
तीनही वाड्यात शेती असल्यामुळे गुर ढोर , गाई, वासर , म्हशी पाळल्या जात असत. त्यामुळे वेगळ्या प्राण्यांना घरी आणून लाडाने पाळणे हा विषय आमच्यासाठी पुलंसारखाचं हास्यास्पद .अगोदरच माणसांच्या त्या गर्दीत प्रेम तरी कुणाकुणावर कराव. शिवाय या घरातून त्या घरात फिरणाऱ्या मांजरी, गच्चीवर जाऊन भांडणारे बोके, पत्र्यावरून उड्या मारणारे माकड, फाटकं तोडून आत शिरणारे हटखोर कुत्रे , दिवसा ढवळ्या सतत निघणारे साप , पडीक जागेत फिरणारे मुंगुस यांच्याही कैक पिढया आमच्यासोबतच वाड्यात वाढत होत्या. अंधाऱ्या कोठडीतल्या तिजोरी आणि लाकडी पेट्यांच्या मागे फिरणारे उंदीर , औदुंबराच्या झाडाभोवतीचे मुंगळे हे सगळेच अनामिकपणे जीवनाचा दररोजचा भाग होऊन गेले होते. यातल्या प्रत्येक प्राण्यांनी केलेली करामत म्हणजे ” देशपांडे वाडा दी अनिमल प्लानेट ” अशी सुंदर डॉक्युमेंटरी बनू शकली असती.
साप निघाला की वाड्यातले सगळे हातच काम टाकून संकेतस्थळी पोचायचे. पोर सोर हि बातमी वाड्याबाहेरच्या घरांमधून सांगेपर्यंत काठ्या, कापसाचे बोळे , रॉकेल, काडेपेटी, टोर्च , सगळ तयार असायचं. मग बाहेरचा कुणी आडदांड, अनुभवी माणूस येऊन परिस्थितीचा आढावा घ्यायचा . तीनही घरातली म्हातारी लोक काठ्या टेकवत बी पी वाढल्यागत चिंतीत मुद्रा करून येणाऱ्या जाणार्याला नको नको ते प्रश्न विचारून भंडावून सोडायचे .
आज्यांच आपलं भलतंच काहीतरी . आपापल्या देवघरात दिवा लावून साप दिसायच्या आधीच अंगाऱ्याचा डब्बा घेऊन लेकरा बाळांना लावत सुटायच्या . साप कुठून आला, तो कुणाला आधी दिसला, कसा होता , कुठल्या नालीकडून निघू शकतो अश्या आणि बर्याच चर्चा तिथेच मोठमोठ्यानी सुरु व्हायच्या . त्यात गवत खूप वाढल आहे, स्वच्छता करायला हवी . माणसच मिळत नाही आजकाल, कामचुकार झालाय शालक्या. वगेरे वगेरे …..आता एवढ्या लोकांच्या चाहूलीमुळे तो साप कशाला बाहेर येतोय . मग अर्धा एक तास सगळे मोकळ्या गप्पा ठोकायचे . स्त्रियांनाही सापामुळे कामामध्ये तेवढाच ब्रेक मिळायचा. आमच्या सारखी पोर या फटीतून त्या फटीत गेला असेल का म्हणून उगाच शोधत फिरायचे. साप मारायला बाहेरून बोलावलेल्या मंडळीना अंगणातच चहापाण्याचा कार्यक्रम होई आणि नंतर जो तो आपआपल्या कामाला निघून जाई.
सगळ वातावरण शांत झाल्यावर सुमन वहिनी आरामात दबकी पावलं टाकत घडलेल्या स्थळी जायच्या आणि नाकाला पदर लावून गहन विचार करायच्या. कुणी अंगणातून जाताना दिसलच तर ” काय ग दीपा साप निघाला होता म्हणे सकाळी ? घ्या आता !!! मला कुण्णी म्हणजे कुण्णी काहीच सांगत नाही बाई आमच्याकडे ! ” ही एक व्यथा, तक्रारीचा सूर प्रत्येक वाक्यागणिक , प्रत्यके प्रसंगाला त्यांचा ठरलेला असायचा. “कसा होता ग ? पहिला का तू ? त्याला मेल्याला आपल्याच वाड्यात का लपून बसायच होत ” ही दर वेळेची साप निघून गेल्यानंतरची शेवटची चौकशी असायची. सुमन वहिनी हा पण एक स्वतंत्र अभ्यासाचा सखोल विषय आहे.
बरेच साप पकडून मारलेले पण आठवणीत आहेत. मेलेल्या सापाला काठीवर पकडून दूर उकिरड्यावर टाकले जाई. आणि येताना ती काठी लिंबाच्या झाडाला आपटवली जाई. हा पूर्वापार नियम. त्या लिंबाच्या झाडाशी कैक आठवणी जोडल्या गेल्या आहेत.अश्या प्रकारे दर पंधरवाड्यात साप आम्हाला आणि आम्ही सापाला दर्शन द्यायचो.
उन्हाळ्यात माकडांचा हैदोस. जीव नकोसा करायचे. भली मोठी हवेली आणि वाडे उनाडायला मिळायचे मग कसले येईकतात ते. सकाळी सकाळी कुहू कुहू च्या आवाजांनी उठण्यापेक्षा हूप हूप आवाजानेच आमची प्रभात मंगल व्हायची. विदर्भातला उकाडा आणि पंख्यांचा अभाव त्यामुळे गच्चीवर गादया आणि अंगणात पलंग टाकून झोपायची फार जुनी पध्दत . त्या खुल्या आकाशाखाली तारे मोजत झोपण्यात आमचे बालपण गेले यापेक्षा श्रीमंती अजून काहीच नसते हे आज प्रकर्षाने जाणवते . सकाळी दिवस उजाडल्याबरोबर माकडांचा आवाज आणि त्यांच्या उड्या सुरु होत. घाबरून अंथरुणासहित आम्ही माडीत येऊन झोपायचो. गच्ची म्हणजे मोकळी जागा आणि माडी म्हणजे गच्चीला लागुनच छप्पर असलेली खोली पण घराच्या वरचीच. इतक्या जोरात उडयांचं थैमान घालायचे की बऱ्याचदा भिंती , पत्रे, कौल आणि टी वी चे अन्टेना , सीताफळाची झाड , गच्चीवर वाळत घातलेल्या डाळी , ज्वारी ,पापड, कुरडया यांची नासधूस व्हायची.
वरच आटोपल्यावर खाली संडासाच्या बाजूला हौदाजवळ जमायचे आणि टोळी टोळीने पाणी प्यायचे. आम्ही खिडकीत बसून त्यांच निरीक्षण करायचो. आमचे लेन्स्र रुपी कॅमेरे असलेले दोन डोळे त्यांच्या प्रत्येक हालचालीला टिपायचे. स्वयंपाकघर पुरातन काळातील असल्यामुळे प्रयेकाच्या स्वयंपाकघराला एक झरोका म्हणजेच खिडकी असायची त्यातून काय शिजतंय हे हलकेच बघायचे. चुकून वर नजर गेली तर काळाकूटट चेहरा आणि पांढरे दात खातनाची त्यांची भयावह मुद्रा दिसायची. घरातून पोळ्यांचा डब्बा लंपास करण्याचा प्रकार पण फार व्हायचा. एकदा रामरक्षा म्हणत असताना ज्योती वहिनींच्या पाठीमागे एक हनुमान रूपी माकड येऊन एकत बसल होत. एवढी एक माकडांबद्दलची श्रद्धेची आठवण सोडली तर बाकी त्याचं सगळचं त्रासदायक . माकडांच्या मागे भुंकणारे कुत्रे आले की मग ते त्यांचा अड्डा बदलवत असत. उन्हाळ्यात , दिवाळीत शहरातून येणाऱ्या पाहुण्यांना माकड बघून फार कुतूहल वाटायचं आणि त्यात नवीन काय आहे अस म्हणून आम्ही माकड सोडून त्यांची तोंड बघत बसायचो. शेवटी मनुष्याची उत्पत्ती माकडापासूनच झालीये हे खर.
मोठ्या वाड्याची रचना घरंदाज , प्रशस्त आणि सुबक होती. आमचे दोन वाडे बऱ्यापैकी समसमान होते. मुख्यप्रवेशालाच सुंदर नक्षीकाम केलेला दिंडीचा दरवाजा सगळीकडे सारखाच होता. प्रवेशद्वाराला कुलूप लावलेलं आम्ही कधी बघितलेलंच नाही. शिवाय त्याची कडी कोंड पण तुटलेली. तीन माजली इमारत ,वर जाळीच्या खिडक्या , पारंपारिक पद्धतीची घसरती कौलारू मांडणी. मुख्याप्रवेशद्वाराच्या बाजूला दोन कोनाडे होते. त्यानी दरवाजा फारच उठून दिसायचा. फक्त नंतर नंतर त्या कोनाड्यात शोभेच्या वस्तू सोडून नको नको ते कोंबून ठेवलं जाई ते फार खटकायचं. पण स्वतंत्रता ही कणाकणात पसरलेली असल्यामुळे ते दोन कोनाडेहि त्याला अपवाद नव्हते आणि कुणाला हटकून बोललं की लगेच सातबाऱ्याचे कागद बाहेर निघायचे. त्यापेक्षा कोनाड्यातल्या त्या किळसवाण्या वस्तू म्हणजे जणू फुलदाणी आहे अस आम्ही आमच्या नजरेला सांगायचो. फुल, झाड ,वेली, कोपऱ्यातलं तुळशीवृंदावन आणि बाहेर प्रशस्त अंगण .
अंगण हा आमच्यासाठी वाड्यातला एक रंगमंच होता. आम्ही घरापेक्षा अंगणातच अधिक वाढलो अस म्हंटल तर वावग ठरणार नाही. दिवसभरातल्या कितीतरी गोष्टी अंगणातच घडायच्या. भल्या पहाटे शेणाचा सडा त्यावर रेखीव ठिपक्यांची रांगोळी, तुळशीच्या बाजूचं || श्रीराम || म्हणजे जणू त्या कोवळ्या रविकिरणासाठीचा गालीचा असायचा. सकाळचा चहा, पेपर वाचन , तेल लावून वेण्या फण्या घालणे , मेथी,पालकच्या जुड्या निवडणे सगळ सगळ त्या बारा बाय बारा च्या चौकोनी जागेत व्हायचं आणि वाड्याच अर्धांग असल्यागत अंगणही दिवसभर दिमाखात मिरवायचं.
मोठ्या वाड्याच्या आत खूप साऱ्या स्वतंत्र खोल्या होत्या. वाड्याच्या आतच विहीर , तिला छोटा दरवाजा आणि त्यावर मजबूत रहाट बसवलेला होता. बाराही महिने तिला पाणी असायचे आणि त्या पाण्याची चव आमच्या विहिरीच्या पाण्यापेक्षा मधुर होती. आमचे दोन वाडे मिळून मागच्या अंगणात जमिनिसपाट खोल विहीर होती.
पाण्याची टंचाई बाराही महिने कायम असायची. नळ आठवड्यातून एकदा हजेरी लावायचे . विहिरीच पाणी गुलझारच काढत असे आणि तोच हौद भरत असे पण तो नाही आला की बाबा पाणी ओढायचे आणि आम्ही बादल्या बादल्यानी हौद भरायचो. सगळेच कामाला लागायचे. थोड्या थोड्या अंतरावरून पाण्याच्या बादल्या पुढे सरकवायचं. बाहेरून येणाऱ्या नळाला फोर्स खूपच कमी असल्यामुळे पाईप लावता येत नसे. मग फोर्स येण्यासाठी खड्डा करून त्यात नळाचा पाईप तोडला जाई. कधी खड्ड्यातून , कधी दवाखान्याच्या नळावरून, कधी पाण्याच्या टाकीजवळच्या गुरांच्या झरयातून पाणी उपसलेल आठवणीत आहे. त्यात नळावरची भांडण , आपल्या भांड्याचा नंबर लावणे, रांगेत उभे राहणे असले मिश्किल पण व्यवहारिक शिक्षण फुकटमध्ये देणारी बोराखेडी ही युनिवर्सिटीच्या बरोबरच होती.

तासंतास वीज जाणे बोराखेडीला नवीन नव्हते मग अंगणात बाहेरच सगळ्यांचा कट्टा जमायचा . त्यात अनुराधा काकू, शालिनी वहिनी, मालती आजी आम्हाला रामरक्षा, हनुमान स्तोत्र , गणपती अथर्वशीर्ष शिकवायला बसवायच्या. किती सहजतेने सगळे संस्कार घडत होते याचं विशेष. तो आनंददायी बालसंस्कार वर्ग आज शोधूनही सापडणार नाही. अंगणातच आमची अंगतपंगत बसायची. अंगतपंगत म्हणजे आपापल्या घरातली जेवणाची ताट आणून एकत्र जेवण्याचा उत्सव . चटया, सतरंज्या टाकून सगळे गोलाकार जेवायला बसायचो. थंडगार पाण्याचे माठ आणि घागरी कन्हेराच्या झाडाखाली कायमच भरलेल्या असायच्या. सोबतीला कांदा, पापड, बिबड्या ( विदर्भातला लेवा पाटलांचा पापडाचा प्रकार) , तेलावर परतवलेल्या शेतातल्या हिरव्या मिरच्या, वरून तळलेल तिखट, आज्यांनी केलेल्या खोबर लसून, कराळ, तिळाच्या चटण्या , मेतकुट जेवणाची रंगत वाढवायचे. विदर्भात एकूणच तिखट खाणारी लोक असल्यामुळे गोडाच सगळ्यांशीच वाकड . वांग्याचं भरीत ,भाजी , उडदाच खमंग वरण, ज्वारीची भाकरी, मिरच्यांचा ठेचा, पिठलं , शेवेची भाजी यावर सगळेच तुटून पडायचे. पदार्थ महत्त्वाचा नसून तो खातानाच आजुबाजूच वातावरण ,त्या पदार्थाची लज्जत वाढवण्यात किती प्रभावकारी ठरत हे प्रकर्षाने जाणवते .
चंद्राच्या शीतल प्रकाशात चांदण्या रात्रीचं ते सगळ्यांनी एकत्र केलेलं सहभोजन मला कुठल्याही कॅण्डल लाईट डीनर पेक्षा अधिक मोलाच वाटत.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s