आठवणींच्या कप्प्यातली बोराखेडी

बोराखेडी या नावात इतकी गम्मत आणि कुतूहल आहे कि आजही नुसत नाव ओठावर आलं की भराभर सोनेरी आठवणी पुन्हा नव्याने ताज्या होतात. या चार अक्षरांनी कित्याकांचे बालपण सुखद बनवले आहे. एस्सेल वर्ल्ड, थ्रीडी सिनेमा,किंवा महागडी इलेक्ट्रोनिक खेळणी यांपैकी काहीच नसल तरी त्यापेक्षा कितीतरी पटीने अद्भूत , अनाकलनिय , गम्मत, मज्जा इथे अनुभवायला मिळालीये. माझ्या जन्मापासून ते वयाच्या अठरा वर्षांपर्यंत मी त्या पवित्र भूमीच्या अंगाखांद्यावर वाढली ,मोठी झाली. बोराखेडी नी खूप शिकवलं, घडवलं . कैक पिढ्यांचं व्यक्तीमत्त्व घडविण्यात बोराखेडी च मोलाच योगदान आहे.
वऱ्हाडातील बुलढाणा जिल्हयात आडगंगा नदीच्या काठी वसलेलं हे छोटस गावं !! गावाच वैशिट्य अस फारस काहीच नाही . सौंदर्य,नीटनेटकेपणा या सगळ्यांपासून बोराखेडी फार कोसं दूर होती. बेरोजगारी, आळस, बाराही महिने दुष्काळी शेती, गरिबी याची शाल पांघरून बोराखेडी आणि तिथले रहिवासी नेहमीच निद्रा देवीच्या कुशीत गाढ झोपलेली असायची . बर आध्यात्म,भक्ती, ज्ञान,कला, देशभक्ती, विकास याचा हलकासा स्पर्श सुद्धा बोराखेडीतल्या जीविताना झालेला कधी आठवणीत नाही . आला दिवस घालवायचा आणि उरलं सुरलं दुष्काळाच्या जाजमाखाली लोटून द्यायच.
बोराखेडी गावात काय काय आहे ? तर गावाची सुरवात हि ब्रिटीशांच्या काळातल (पण आता पुनर्बांधणी केलेल्या) पोलीस ठाण्यापासून होते . समोरच कायम खंगलेला, रोग्यांनी गजबजलेला, पण डॉक्टरांचा पत्ता नसलेला मध्यवर्ती अस्वच्छ दवाखाना .बाजूलाच डांबरी अखंड रोड आणि रोडवरून वडगाव ला जाणारी एकमेव एस.टी. बस !! नदी, लागूनच पुरातन मस्जिद , जिल्हा परिषदची गावातली एकुलती एक शाळा राम, मारोती आणि देवीच दगडी देऊळ, मातीच्या गढी , गढीच्या आत उंचावर पाटलाचा वाडा, आजूबाजूला क्वचितच ( कोरडा विदर्भ )हिरवीगार दिसणारी शेत , मोजकी वडडर, धोबी, लेवा पाटील जमात , स्वतंत्र मुस्लीम गल्ली, आणि मध्यभागी देशपांडे आणि देशपांडेंचा वाडा !!! इतक्या छोट्या चित्रात माझ्या कल्पनेतली बोरखेडी संपते.
आमच्या आजोबा, पंजोबांच्या काळात पूर्ण गावं त्यांच्याच ताब्यात असल्याच येईकीवात होत. गावचे वतनदार असल्यामुळे जमिनी, शेत त्यांनी गाव च्या पुनर्विकासासाठी दान केलेल्या नोंदिवात आहेत. देशपांडे चा वाडा हे इतरांसाठी जस अप्रूप होत तसच ती जागा आमच्यासाठी हृदयाचा तुकडा होती आणि आजहि आहे. पाहुणे, पाहुण्यांचे पाहुणे, मित्र, पक्षी, पशू (कधीही न पाळलेले पण देशपांडे वाद्याला अंगवळणी पडलेले) भटके अगोचर, निशाचर प्राणी , सगळ्यांसाठी उन्हाळ्याच्या सुट्टीचा तो हवाहवासा पिकनिक स्पॉट होता. विदर्भातल्या अतिभयंकर उष्ण हवामानातही बाहेरच्या सगळ्यांनाच हिल स्टेशन पण तुच्छ वाटाव इतका तो सुखद गारवा होता. बाहेरच्या तप्त वाऱ्यान पेक्षा इथली माणस , त्यांच ओसंडून वाहणार शीतल प्रेम, तिथे शिजवलेल साध पण स्वादिष्ट अन्न सगळ्यांनाच आतून शांत, तृप्त आणि हळव करून जायचं. संस्कृती, धर्म, राजकारण, कला याचं गावात नैराश्य असल तरी देशपांडे वाड्यात ते ओतप्रोत भरलेले होत. ब्राह्मण्य , सोवळ ओवळ याचीही स्पष्ट कडा वाड्याभोवती कुंपण घालून होती.
इथल्या मातीला स्वतंत्र पणाचा एक अनोखाच सुगंध होता. या मातीत कुठलेही नियम, बंधन न ठेवता, मुक्तपणे सगळ्यांना जगण्याचा हक्क होता. वेळेची कुणालाही कधीच घाई नव्हती . त्यामुळे कदाचित हि जागा बाहेरून येणार्याला हवीहवीशी वाटे. अगदी कुत्रे, मांजर, गडी माणस, गुर ढोर आणि त्यांचे मालक सगळेच आपापल्या मनाचे राजे होते. प्रत्येकामध्ये आम्ही “बोराखेडी कर”म्हणून एक निराळा रुबाब होता. आणि तेवढेच काय ते सगळ्यात साम्य होते. एकूणच बोराखेडी हे गाव फार कष्टीक, होतकरू वगैरे मुळीच नव्हते . आळस घरोघरी, गल्लोगल्ली ठासुन भरला होता आणि हेच बाहेरच्या मूली ज्या सूना म्हणून बोराखेडीचा भाग झाल्या होत्या त्या समस्त स्त्री जातीच एकमेव दुःखाच मूळ कारण बनत चालल होत . “आमच्या माहेरी नाही आम्ही असे बघितले बोराखेडीसारखे विक्षिप्त, आळशी लोक !! ” हे प्रत्येक घराघरातून दिवसागणिक निघालेलं आई, काकू, वाहिनी यांच्या तोंडच ब्रीदवाक्य होत. आणि त्यावर बोरखेडीकरांच ठरलेल प्रत्युत्तर ” आल्या मोठ्या लंडनहून ! आमच्या पूर्वजांची कर्तबगारी आणि इस्टेट तुमच्या अख्या खानदानात पण कुणाकडे नसेल !! चला चहा टाका आता !!! ” मुळात काय आहे कि प्रत्येक नवरा बायकोच्या भांडणात बोराखेडी हा एक वादाचा, कधी कधी अभिमानाचा तर कधी कधी संतापाचा मुद्दा ठरलेला असायचा. तरीही आम्हाला बोराखेडी प्रिय होती आणि आजही तिचा आम्हाला अभिमान आहे .
हे सगळ झाल बोराखेडी विषयी . परंतू जिच्यामुळे ती कायम चर्चेत राहिली ती म्हणजे इथली लोक ,एक एक नमुने !! फार पूर्वीपासून पिढ्यानपिढ्या एकत्र राहिलेले हे वतनदार कुटुंब पुढे तीन स्वतंत्र वाड्यात विभागाल गेलं. ज्याची जितकी इस्टेट जास्त , त्याचा तितका दबदबा असे. मी विष्णुपन्तांच्या वंशातली. माझे आजोबा मोरुआन्ना म्हणजेच मोरेश्वर देशपांडे हे सुशिक्षित , होतकरू आणि परिस्थितीची जाणीव असलेल उद्दात व्यक्तिमत्त्व होत. लहान वयात आई वडिलांचं छत्र हरवलं आणि लहान बहिण भावंडांची जबाबदारी खांद्यावर पडली की समजूतदारपणा आपसूकच येतो. तसच काहीस त्यांच झालेलं. मोठी आजी म्हणजे शांता बाई देशपांडे ही त्यांची नात्याने मोठी वहिनी असली तरी तिने सगळ्याच दिराचा, नंदाचा पोटच्या मुलांसारखा सांभाळ केला. वयाच्या अवघ्या सोळाव्या वर्षी बालविधवा झालेली, दोन जुळ्या पण अल्पायुषी मुलीना जन्म दिलेली ती अभागी अशिक्षित स्त्री . पण दिशाहीन घराचा आधार बनून ती खर्या अर्थी सौभाग्यवती बनली . यांच सगळ्याचं आयुष्य अस एका ओळीत लिहून संपवण्या इतक लहान नव्हतच मुळी !!! आजोबांचे लहान भाऊ कै बबनराव देशपांडे यांच्या मनात वयाच्या एकाराव्या वर्षापासून देशभक्ती चे वारे वाहू लागले आणि त्यांनी आपले जीवन देशासाठी अर्पण केले. अश्या घरात लहानच मोठं होत असताना संस्काराचे पुस्तकी धडे जवळून अनुभवण्याची साक्ष पटते .
बोराखेडी हि वेगळी का वाटायची ते इथल्या ऐतिहासिक, विलक्षण, मनोरंजक पात्रांमुळे . त्यातली मला जी ठळकपणे जाणवतात अश्या पत्रांचा मी इथे उल्लेख केला आहे . सगळ्यात मजेशीर पात्रापासून सुरवात करायची झाली तर ती म्हणजे शम्मी !!! हो !! हो !! शम्मीच !

शम्मी –    शम्मी आमच्या घरातली मोलकरीण !! दणकट बांधा, मळखोर सलवार कमीज, भलत्याच रंगाचा दुपट्टा, बोच्काटलेले केस, खड्यानिराली झालेली नाकातली चमकी, पिवलेगर्द दात, आणि शिवलेली (पुरुषी) चप्पल हे शम्मीच हुबेहूब वर्णन . विरंगुळा म्हणून शिव्या देत देत सुटलेली , बुर्ख्यालाही न जुमानणारी बेभान, हरहुन्नरी स्त्री म्हणजे शम्मी ! मालती आजी तर तिला पुरूषच म्हणायची. तिच्या तोंडाचा बराचसा उपयोग खाण्यापेक्षा दुसर्यांना मुस्लिम भाषेत अखंड शिव्या देण्यात आणि कायम तक्रारी करण्यातच गेलेला असे. आमची कुणाचीच नाव तिने कधी सरळ आणि पूर्ण घेतलेली आमच्या कानांनी तरी येईकलीच नसावीत . वैभ्या,चिम्या,दीपे, योग्या, सौभ्या, राणे, गण्या !! आ णि आजही वयाच्या पन्नाशीला ती त्याचं रुपात बघायला मिळते हे विशेष. काम करता करता कंटाळून कुणालातरी पकडायच आणि सुरु करायचं हा तिचा छंदच जणू . लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत सगळ्यांशी तिचं भांडण होत असे . मग मुलही तिला “शम्मा ढोल कचोरी मोल , कचोरीत पडला खडा ! शम्मा ढोल बडा ” अस म्हणून चिडवायचे आणि ती त्यांच्या मागे दगड घेऊन धावायची . एकूणच तिरसट, सडेतोड,फटकळ हे विशेषण तिच्याचसाठी बनले आहेत हे वाटणे साहजिकच !! मुद्दा फारच किरकोळ असला तरी तिला तो दिवसभर पुरायचा, घरोघरी ती तोच सांगत सुटायची आणि त्याचं ओघात ती भली मोठ मोठी काम हाताआड करायची .
विहिरीवरून जड लोखंडाच्या पाण्याच्या बादल्या ओढताना , दगडावर टोपलेटोपले कपडे धुताना तिच्यातल्या पुरुषी शक्तीचा प्रत्यत यायचा. पाहुण्यांच्या कपड्यांचे बटन तुटेपर्यंत ती कपड्यांना आपटायची आणि कपडे किती मळवता म्हणून चार शब्द त्यांनाही सुनवायची ! .आईवडिलांविना वाढलेली ही अनाथ मुस्लीम पोर काम शोधत शोधत देशपांडेंच्या वाड्यात आली आणि इथल्या कुटुंबाचा एक महत्वाचा भाग बनून गेली. फक्त धर्म आणि ठेवणीतल्या शिव्यांना सोडलं तर तिला ब्राम्हणाच सोवळ ओवल, कुलाचार, महालक्ष्म्या, सण वार यांच जाणीवपूर्वक ज्ञान असे. चुकून देवाचं भांड घासण्यात आल की ते ती लखलखवून बाजूला उपड घालून ठेवी.
प्रेम, माया , आपुलकी, खाणपीण, कपडालत्ता घरच्यासारखा मिळत असेल तर धर्म आणि त्याविषयी च्या गावातल्या चर्चांना भिक घालायचं नाही इतक्या साध्या आणि सोप्या विवेकबुद्धीने ती काम करायची आणि त्यामुळे आजही ती तिथेच काम करतेय. गावभारातल्या इकडच्या गप्पा तिकडे सांगायच्या , कुणाच्या घरातली सून कशी काम करत नाही, नवऱ्याकडून कोण कस पळून आल, कुणाच्या प्रेताला पोचवायला किती लोक जमली होती, बंबई चे पोर कसे पैस्यांच्या मागे धावतात, हे तिचे आवडीचे विषय असे . कुठल्याही नात्याचा हिला फारसा स्पर्श नसल्यामुळे हिला सगळेच चुकीचे वाटायचे.
आम्हाला समज यायच्या वयात तिचं लग्न ठरलं. आमच्यासाठी तिचं लग्न म्हणजे एक कुतुहालाचच विषय होता. ही बया बायकोच्या भूमिकेत कशी दिसेल याचं सगळ्यांनाच अप्रूप होत. ” निकाह कुबूल है .. कुबूल है! ” शम्मी कशी म्हणेल , पडद्याच्या आत हीला कस गप्प बसवेल, ही कशी लाजेल ? असे फिल्मी विचार आम्हाला स्वस्थ बसू देत नसत . बर तिला प्रेमानी चिडवल, तिची स्तुती केली तरी ती भांडायला उठायची. फक्त अण्णानाच काय ती घाबरायची . आपला कर्ताधर्ता म्हणून त्यांनाच तिने तो अधिकार दिला होता.
त्यांनाही मग ती गमतीगमतीत चिडवायची . आपने तो सर्विस वाली बहु ढूनढ के लायी ! इजू दादा को अच्छी बीबी मिली . “मै क्या झूठ बोल रही हुं , क्या? ” हे दर १० मिनिटांनी उद्गारलेले वाक्य म्हणजे आपण तिच्याशी सहमत आहोत की नाही हे तिची तपासायची मोजपट्टी असायची.
अशीच एक दिवशी दुपारी चार च्या सुमारास चमकीचा कुर्ता आणि हिरवी सलवार घालून पुढे ती आणि तिच्या मागे एक पांढरा सदरा, पायजमा घातलेला साठीतला पुरुष वाड्याकडे येताना दिसला. तसे आम्ही सगळे धावत सुटलो. शम्मिनी ये मेरा बुढ्ढा म्हणून ओळख करून दिली आणि तिचा लग्न हा विषय तिथेच संपला . आमच्या बालमनात पडलेले ते कैक लग्नविषयक प्रश्न तिच्या एका वाक्यापुढे धुळीला मिळाले. त्याचं नाव करीम असलं तरी ती त्याला करीम बुढ्ढा म्हणायची. साठीतला तो बिजवर बराच समंजस, कष्टाळू आणि मृदुभाषी होता. पण त्याच्या येण्यामुळे हिच्या तोंडाच्या पट्ट्याची तीव्रता काडीमात्र कमी झाली नाही.उलट आता त्याच्या नावाचीही त्या पट्ट्यावर भर पडली. ती त्याच्याशीही दुसर्या दिवशीपासून भांडायला लागली. तो तिला मुलीसारखा समजून घ्यायचा. चार शहाणपणाच्या गोष्टी सांगायचा . पण हि त्याच्यावर पण खेकसायाची. त्याला म्हातारपणी आधार आणि पोटाला अन्न हव होत म्हणून त्यांनी लग्न केल अशी तो बर्याचदा स्पष्ट कबुलीही द्यायचा.
भांडी, केर, फरशी हिच्या तो पेक्षा स्वच्छ घासायचा. हे निर्भीड, स्वत्रंत्र, विक्षिप्त,स्वतःच्या विश्वात बेधूंद ध्यानं !! हीच हिच्या भावाने लग्न लावून दिल पण लग्नाच्या त्या बंधनाचा तिच्या अस्तिवावर, स्वभावावर, स्वातंत्र्यावर तिळमात्र फरक पडला नाही. परिस्थिती माणसाच मन घडवते आणि एकटेपणा जगाशी लढायची ताकद देते . आयुष्याकडून फारश्या अपेक्षा न ठेवता पुढ्यात आलेलं काम करत जाणे या विचारांची ती ! परिस्थीतीने तिच्यावर अन्याय केला असला तरी कुठलाही मानवी अन्याय तिने कधीच होऊ दिला नाही हेच तिच स्वभावविशेष मला फार आवडते.
आम्ही असहाय्य, अबला म्हणून रडत बसणाऱ्यापेक्षा ती फार पुढे निघून गेलेली होती . कितीही अस्वच्छ , भांडखोर, शिवीगाळ करणारी डोक्यानी हलकी असली तरी तिच्यात स्वतःविषयीचा आत्मविश्वास, लढण्याची ताकद, चार पुरुषांमध्ये चौकात बसून चहा प्यायची धमक होती. फाट्यावर हॉटेल मध्ये जाऊन दररोज मानाने स्वकमाईचा चहा ,कचोरी खाणारी त्याकाळातली बोराखेडितली ती एक सबला होती . अपार कष्ट करून स्वतःच्या नवऱ्याच आणि स्वतःच पोट भरणारी ती एक मानी स्त्री होती आणि आजही आहे.

शिक्षणापासून ,कुटुंबापासून कायमचं वंचित राहिलेली !! माझी आई शिक्षिका असल्यामुळे तुला घरीच शिकवते म्हणून विचारलं तर हीच डोकच थाऱ्यावर नसायचं. त्यामुळे सरस्वती ला तिने तिच्या आसपास पण फिरकू दिल नाही. पैसांचा काय तो हिशोब महत्वाचा बाकी सगळ तिच्या दृष्टीने अर्थहीन !!
मध्यंतरीच्या काळात तिला बरीच मोताळयाची काम मिळाली आणि तिचं वाड्यातल्या कामाकडे दुर्लक्ष होऊ लागल. एकदा भल मोठं भांडण करून तिने तीनही देशपांडे वाड्यातल्या घरावर धिक्कार टाकला . भांडण हा तिच्या व्यक्तिमत्त्वातला विशेष पैलू असल्यामुळे फार कुणी तिला भाव पण नाही दिला. ती वाड्याकडे परत येईलच यावर सगळ्यांचा विश्वास होता. पण अचानक कलाबाई नावाच्या सालस, सुशील , आणि अत्यंत कमी बोलणारया बाई ची एन्ट्री झाली आणि शम्मी च्या दररोजच्या कटकटी पासून सगळ्यांनीच आपली सुटका केली.
शम्मीच्या कानावर ही बातमी पडताच तिचं पित्त अजून खवळलं . जाता येता कलाबाई ला धमक्या आणि समस्त देशपांडेना भर रस्त्यात तिची वायफळ बडबड सुरु झाली. अण्णा गेल्यावर मात्र ती भेटायला आली. तेव्हा तिने अण्णा गेले आता सचमुच का माझा वाड्याशी संबंध संपला अस म्हणून थोडी हळवी होऊन निघून गेली. त्यानंतर काहीदिवासनी करीम खा पण टी बी चा जोर वाढल्यामुळे गेल्याच कळाल . ती औपचारिकतेला फालतू भिक घालत नसल्यामुळे फाट्यावरून गावाकडे येता येताच तिला गाठलं आणि करीम खा चा हळूच विषय काढला.

मी : करीम खा गुजर गया , अच्छा था रे वोह बहूत | तेरा भी बहुत खयाल रखता था |
शम्मी : हा | बहूत खांसी हुई थी | कुछ भी काम नही करता था वोह | दिन भर दवाई और खा खा करता था | मै मेरा काम छोडके थोडे ना उसके पीछे भागू | सपकाळ डाक्तर से दवाई लेकर जाती थी मै | अल्लाह की वजह से अच्छा हुआ | छउट गया बेचारा | पर उसको गरम गरम चाय बहूत पसंद थी | खुद बनाके मुझे भी देता था |
तितक्यात गाव आल आणि ती मस्जीदीच्या दिशेने आणि मी वाड्याकडे वळली . दोन वर्षांपूर्वी बोराखेडीला गेले होते . प्रवास खूप झाल्यामुळे गाढ झोप लागली. सकाळी आठ वाजता भांड्यांचा खडखडाट आणि मोठमोठ्यानी चाललेल्या गप्पांनी जाग आली. अरे शम्मी पुन्हा आली. तशी मी धावतच मागच्या अंगणात गेली. तिने मला बघून कधी आली , कुठे असते, नवरा वागवतोय न चांगला अश्या तिच्या शैलीत स्वागत केल. बऱ्याच गप्पा झाल्यावर तू परत कशी आली विचारलं आणि झाल !! ती तिच्या मूळ अवतारात आली. “मेरे को कोई रोक सकता है क्या ये देशपांडे वाडे मे आने से . अण्णा ने मुझे बोला था तेरा जब जी चाहे तू इधर आ सकती है. मेरे को तो और दस काम मिल रहे थे पर इजू दादा और शोभा वहिनी के लिये आई हू ” .
तिचं ते बोलण एकल आणि इतके दिवस निस्तेज ,ओसाड, निर्मनुष्य पडलेला देशपांडे वाडा आणि त्यात आधुनिक स्थलांतरामुळे पसरलेली भीषण शांतता यांना वाचा फुटली. आज शम्मीची पन्नाशी उलटली आहे. वाड्याबरोबर ती ही वार्धक्याकडे झुकली आहे.वेश आणि वाचा बदल फार नसला तरी शरीर थोड थकल्यासारख भासत .
पूर्वीपासून तिने एकटेपणाच स्वीकारल्यामुळे म्हातारपणाचीहि फार चिंता नाही दिसली चेहऱ्यावर . माझ्या डोक्यात पुढे हीच कोण करेल , ही किती वर्ष असंच काम करत राहील वगैरे विचार सुरु असतानाच तिचे भांडे आटोपून तिने टोपल पायरीवर जोरात आदळल . आणि “ये ऐसे क्यू देख रही रे मेरी तरफ ? ” ……तिने तडक दिशी कुर्त्याच्या खिशातून माझ्या हातात एक फाटक, डागाळलेल , जुन्या प्लास्टिकमध्ये गुंडाळलेलं पासबुक ठेवलं. “देख मैने बँक में कीत्ते पैसे जमा किये है !” अस म्हणून तिची ती पाठमोरी आकृती लिंबाच्या झाडा पलीकडून अंधुक झाली . पासबूकावरचा तिचा “तो निळ्या शाईतला अंगठा आणि तिने जमा केलेली रक्कम ” हे बघत बघत शम्मी आणि तिच्या अंतर गाभ्यातलं तिचं विश्व , तिच्या अवकाशाची उंची हे समजून घेण्याचे माझे प्रयत्न फारच तुटपुंजे वाटू लागले………
————————————————————————————————————————————————————————

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s